ΟI BAΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ
1. Εισαγωγή - Δεδομένα
Η στέγαση της ανασκαπτόμενης προϊστορικής πόλης του Ακρωτηρίου στη Θήρα κρίθηκε αναγκαία από τον πρώτο ανασκαφέα της, Σπ. Μαρινάτο προκειμένου να προστατευθούν από τα στοιχεία της φύσης τα πολυώροφα οικοδομήματα που έρχονταν στο φως. Στα τριάντα περίπου χρόνια ζωής του το στέγαστρο αποδείχθηκε σωτήριο για τα μνημεία. Ο μεταλλικός όμως σκελετός του από DEXION, ένεκα της γειτνίασης με τη θάλασσα και λόγω των οξειδίων που περιέχονται στα ηφαιστειακά υλικά των επιχώσεων, έχει έντονα διαβρωθεί και κινδυνεύει να καταρρεύσει. Ταυτόχρονα η επικάλυψη του στεγάστρου με φύλλα αμιαντοτσιμέντου ELLENIT είναι ανθυγιεινή και αντιβαίνει την υφιστάμενη κοινοτική νομοθεσία. Συνεπώς η αντικατάσταση του στεγάστρου αποτελεί άμεση και επιτακτική ανάγκη για να αποτραπεί ο τεράστιος κίνδυνος κατάρρευσης της υπάρχουσας στέγασης με άμεσες προφανείς επιπτώσεις στην ακεραιότητα τόσο του μνημείου όσο και των 250.000 επισκεπτών ετησίως. Ταυτόχρονα η υλοποίηση του έργου επιβάλλεται και λόγω κινδύνου μόλυνσης εργαζομένων και επισκεπτών από την υφιστάμενη στέγαση αμιάντου. Το παρόν έργο έχει παράλληλα ως μέγιστο όφελος την ενίσχυση της Αναπτυξιακής διάστασης της Σαντορίνης και των Κυκλάδων γενικότερα λόγω της ενδυνάμωσης του Πολιτιστικού και Εκπαιδευτικού Τουρισμού, που θα προκύψει με την εκτέλεση του έργου.
Ο προϊστορικός οικισμός βρίσκεται σήμερα υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου καθηγητού Χρ. Ντούμα, σε συνεχή εξελικτική διαδικασία ανασκαφής και αρχαιολογικής επιστημονικής έρευνας και τεκμηρίωσης, και έχει εξελιχθεί σε ένα παγκοσμίως γνωστό και ιδιαίτερα δυναμικό επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο. Συνεπώς κάτω από τη νέα στέγη υπάρχει απόλυτη ανάγκη ένταξης ποικίλων λειτουργιών, επειδή μαζί με τους αρχαιολόγους, τους ερευνητές και τους εργάτες της ανασκαφής θα συνυπάρχουν οι χιλιάδες των επισκεπτών που κυκλοφορούν ημερησίως μέσα στο χώρο με διαφορετικά μάλιστα ενδιαφέροντα τόσο ως προς τη διάρκεια όσο και ως προς την έκταση της επίσκεψης.
Η παρούσα μελέτη περιλαμβάνει την πλήρη αρχιτεκτονική, στατική και ηλεκτρομηχανολογική μελέτη εφαρμογής, τη μελέτη σεισμικής επικινδυνότητας, την εδαφοτεχνική έρευνα, τη μελέτη προσομοιώσεων φυσικού δροσισμού και φυσικού φωτισμού, την προμέτρηση, το προϋπολογισμό και τη τεχνική περιγραφή της κατασκευής του συνολικού έργου.
Η μελέτη είναι συνέχεια της εγκριθείσης προμελέτης με την 40/07.11.95 πράξη του Κ.Α.Σ., στηρίζεται στα αποτελέσματα των φυσικών (πραγματικών) μετρήσεων και οικονομικών μεγεθών που προέκυψαν από την κατασκευή του πιλοτικού-ερευνητικού υποδείγματος σε φυσική κλίμακα, και αποτελεί πρωτότυπη και καινοτομική παρέμβαση σε Αρχαιολογικούς Χώρους με χρήση ήπιων μορφών ενέργειας και οικολογικών υλικών.
2. Στόχοι του σχεδιασμού
Οι εμπειρίες που αποκτήθηκαν τα τελευταία τριάντα χρόνια από τη λειτουργία και τη στέγαση του αρχαιολογικού χώρου και η πρόοδος της τεχνολογίας επιτρέπουν πολλαπλές βελτιώσεις της υφιστάμενης κατάστασης με την κατασκευή του νέου στεγάστρου και αποτελούν παράλληλα τους στόχους του σχεδιασμού όπως περιγράφονται παρακάτω.
Βελτιώνεται η προστασία των ίδιων των μνημείων, των εργαζομένων και των επισκεπτών με ανθεκτικότερα υλικά και με απόλυτο έλεγχο της προσπίπτουσας ηλιακής ακτινοβολίας. Αποκαθίσταται εξωτερικά το τοπίο χάρη στην κάλυψη ολόκληρου του στέγαστρου με την ηφαιστειακή γη του περιβάλλοντος. Βελτιώνονται οι συνθήκες κυκλοφορίας των επισκεπτών και καθίστανται υγιεινότερες οι συνθήκες για τους εργαζόμενους μέσα στο χώρο (φύλακες, εργατοτεχνίτες, αρχαιολόγους κ.λ.π.). Αναδεικνύονται τα μνημεία και καθίστανται προσιτά στον επισκέπτη με τις σχεδιασμένες ειδικές διαδρομές, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίζεται απόλυτη προστασία τους από την κυκλοφορία των επισκεπτών. Αναβαθμίζεται ο εκπαιδευτικός ρόλος του χώρου με την οργάνωση των ειδικών θεματικών εκθεσιακών ενοτήτων, με τις οποίες αναδεικνύονται πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των προϊστορικών κατοίκων του νησιού και των αντίστοιχων σημείων συγκέντρωσης των διαφόρων ομάδων επισκεπτών. Με τις μεγάλες και εναλλακτικές διαδρομές αυξάνονται οι δυνατότητες του χώρου να δεχτεί τριπλάσιους τουλάχιστον επισκέπτες από αυτούς που δέχεται σήμερα. Παράλληλα αντιμετωπίζονται οι εξής ειδικότεροι αλλά πολύ σημαντικοί επίσης στόχοι. Εφαρμόζεται ένας βιοπεριβαλλοντικός και οικολογικός σχεδιασμός με πλήρη αξιοποίηση των ήπιων μορφών ενέργειας. Εξουδετερώνεται η υπεριώδης και υπέρυθρη ηλιακή ακτινοβολία και αναβαθμίζεται ο φυσικός φωτισμός του εσωτερικού χώρου. Αναβαθμίζεται η ποιότητα του αέρα στον εσωτερικό χώρο και αποτρέπεται η έντονη παρουσία του διοξειδίου του άνθρακος (εκπνοές επισκεπτών) με ένα απολύτως μη ενεργοβόρο σύστημα φυσικού δροσισμού και αερισμού του χώρου, επιτυγχάνοντας ένα υγιεινό περιβάλλον για τους επισκέπτες, τους εργαζόμενους και τα εκθέματα.
Με όλες αυτές τις βελτιώσεις το νέο στέγαστρο του Ακρωτηρίου αποτελεί καινοτόμο πρωτοτυπία και γίνεται υπόδειγμα ανάδειξης, παρουσίασης και διαχείρισης αρχαιολογικών χώρων.
3. Η Φιλοσοφία και η στρατηγική του σχεδιασμού
H ηφαιστειακή έκρηξη που ήταν η αιτία της καταστροφής αυτού του μοναδικού προϊστορικού οικισμού τον 17ο π.Χ. αιώνα κάλυψε με ηφαιστειακά υλικά όλο το νησί και σφράγισε τον οικισμό, που έτσι διατηρήθηκε 3.500 χρόνια μεταφέροντάς μας σήμερα σημαντικότατες πληροφορίες για την κοινωνία, τον πολιτισμό, το εμπόριο, τη τέχνη, και το έργο των ανθρώπων εκείνης της εποχής, όπως κυρίως προκύπτουν από την επιστημονική έρευνα και αξιολόγηση βασισμένη μεταξύ άλλων στις εκπληκτικές τοιχογραφίες των σπιτιών του οικισμού.
Το ίδιο το υλικό καταστροφής και συνάμα προστασίας του οικισμού -η ηφαιστειακή γη- αποτέλεσε το κεντρικό εργαλείο για τη χάραξη της φιλοσοφίας σχεδιασμού της επέμβασης.
Μαζί με τη γη, ο ήλιος, ο αέρας, και το νερό συμπληρώνουν τη τετραλογία των στοιχείων της φύσης που συνιστούν τη κεντρική στρατηγική του σχεδιασμού, ο οποίος επιγραμματικά θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως ΜΗ ΕΠΕΜΒΑΣΗ.
Από τα τέσσερα στοιχεία της φύσης προκύπτουν οι τέσσερις βασικές ποιότητες, ψυχρό - θερμό - υγρό - ξηρό, που αποτελούν και τους βασικούς επιδιωκόμενους στόχους των συνθηκών ποιότητας του περιβάλλοντος του αρχαιολογικού χώρου που καλείται να εξυπηρετήσει το νέο στέγαστρο.
- Η γη συνιστά την εξωτερική τοπογραφία και την εδαφική μόνωση του στεγάστρου που είναι σχεδιασμένο κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μην βιάζεται η συνολική περιβάλλουσα αρμονία του χώρου με ένα μεγάλο κτιριακό όγκο αλλά διατάσσεται εξ' ολοκλήρου σε προέκταση του περιβάλλοντος εδάφους, επανασχηματίζοντας τις ίδιες καμπύλες των κλίσεων με ξερολιθιές και φυτεύεται με ανθεκτικά φυτά της τοπικής χλωρίδας.
- Ο ήλιος φωτίζει ομοιόμορφα τον αρχαιολογικό χώρο (ισοϋψείς φωτισμού) από τα ειδικά βορινά ανοίγματα και αποτρέπεται η είσοδος της υπεριώδους και υπέρυθρης ακτινοβολίας, τόσο λόγω των ειδικών κρυστάλλων όσο και λόγω των τοξωτών ξύλινων πλεγμάτων με διαβαθμισμένη αραίωση ανοιγμάτων μεταξύ των περσίδων, που αποτελούν επίσης στοιχεία συνέχειας της εδαφικής φύσης του στεγάστρου.
- Ο αέρας διαπερνάει, δροσίζει και ανανεώνει το συνολικό στεγασμένο αρχαιολογικό χώρο διαμέσου των ανοιγμάτων του βορρά και των περσίδων του νότου. Η ανανέωση του εσωτερικού αέρα και ο δροσισμός του χώρου γίνεται τις βραδινές ώρες, ενώ κατά τη διάρκεια της ημέρας οι εκπνοές των επισκεπτών (διοξείδιο του άνθρακος) υπάγονται από το κενό του δικτυώματος του στεγάστρου μέσω των (διαβαθμισμένων σε άνοιγμα) σχισμών μεταξύ των ξύλινων περσίδων της οροφής. Αυτός ο φυσικός αερισμός - δροσισμός επιτυγχάνει μείωση της εξωτερικής θερμοκρασίας της τάξης των 6 βαθμών Κελσίου και προσδίδει πλήρη φυσική θερμική άνεση χωρίς καμία τεχνική κλιματιστική υποστήριξη.
- Το νερό της βροχής που διαποτίζει το έδαφος της οροφής του στεγάστρου συγκεντρώνεται φιλτραρισμένο στους νότιους ομβροσυλλέκτες των τοξωτών επιφανειών του στεγάστρου και οδηγείται στους κατά μήκος (ανατολικά και δυτικά) αγωγούς και δι' αυτών στις δεξαμενές όμβριων. Κατ' αυτό το τρόπο εξασφαλίζεται πλήρης εκμετάλλευση του βρόχινου νερού τόσο για τις ανάγκες των εργαζομένων και των επισκεπτών όσο και για τις ανάγκες συντήρησης των αρχαιολογικών ευρημάτων.
| 
